Ang Lumang Baul Ni Don

Kasing tayog ng bulkang Mayon
ang mga pangarap na ibinabantayog
at namumutawi sa ating mga labi.
Kasing kinang ng mga kabukirang
natutong baybayin ng ating kabataan,
hanggang sa paglapat ng mga yapak
sa dalampasigan ng ating kamulatan.

Doon unang minalas ang kinang ng iyong
mga mata at matatamis na ngiting
tila nadarang sa gata ng ating unang panahon.
Noon ko din nasaksihan kung paano
sinalikop ng pagnanasa ang mga bubot
na isipan, o ang paglalapat ng mga labi
sa unang pagkakataon.

Hanggang sa natutuhan na ring lasahan ng dila
ang tamis-anghang na manaka-nakang
nagdudulot ng kakaibang init sa katawan.

Ngunit mabilis na tumanda ang mga araw
At huli na nang nalamang nagpupumiglas
na rin ang mga maaanghang na salitang
kumakawala sa namamanhid na labi.
Hindi na rin kayang tiisin ang mabigat
na pasaning hindi kayang bulagin
ng mga pangakong iniwan sa mga kabukiran
at dalampasigan ng ating pag-iibigan.

At sa muling pagsapit ng tag-ulan,
naglandas din ang pagpatak ng mga luhang
inipong pilit ng mga matang ipinako sa kawalan.
Kaalinsabay ng mainit na hanging dumadampi
na nagbubuhat sa bukana ng bulkan
Ay ang malamig na himig ng pamamaalam.
Hanggang sa ito’y sumabog, kumawala
sa mga bisig na dati’y wagas na pagmamahalan.

Kay D.

Hindi marunong magmakaawa ang mga dahas

Ng iyong labi sa pagngibasib ng landas patungo

Sa dako roon na namumugad ang mga hayop

Sa aking dibdib. Tinatamasa ang mga halik

Ng mga maninipis na labi, at manaka-nakang sulyap

Sa langit, hanggang sa tarangkahan ng mga ismo.

Ikaw pa rin ang dapit-hapon ng aking mga panaginip

At liwanag na tatanglaw sa aking budhi, pagkuwa’y

Mag-aanyong mga anghel ang mga araw na ipagtatabuyan

Mo ang aking pag-ibig.

Tatangkain kong haranahin ang mga aranyang nagbubuhat

Sa iyong pisngi, pati na ang mga yabag ng nanunumbat

Na puso, aawitin ang mga himig ng hinagpis, hanggang

Sa muling pagniniig ng ating mga makasalanang labi.

November 15, 2008

Bagumbayan Sur, Naga City

Hindi ito isang kuwento ng kabayanihan. Hindi rin ito isang kuwento ng mga naligaw na kabataan sa pusod ng piniling landas. Ito ay hindi tipong maililimbag ng maramihan at mabibiling promo sa bangketa, at lalong hindi ito maituturing na isang obra maestra na papasa sa “Maalaala mo kaya.” Wala namang dapat na maalala sa kuwentong ito, maliban na lamang sa kusang pagtugaygay sa isipan ng mga bumubuo ng istorya. Hindi rin ito isang kuwento ng mga nakahanay sa rebolusyonaryo na naglundo sa maraming estudiyante upang tamasain ang malaya at tinig ng masa, talakayin ang aking pulitikal na pananaw, o ng kasaysayan ng mga tumulay noon sa gawaing progresibo sa ngalan ng prinsipyo at ng Sosyalismo. Ang mga trahedyang umangkin sa amin noon ay naging simbolo ng katapangan at nagsilbing ningas na laging buhay at kinatatakutan hanggang sa kasalukuyan. Maaaring hindi ganap na nabigyang pansin at talakayin ang pagiging aktibo namin noon sa organisasyong binubuo ng mga kabataang, ang tanging layunin ay maging mulat at may alam sa mga nagaganap at magaganap pa sa kapaligiran. Hindi ko rin nais na ipagdiinan na kami ay mga rebolusyonaryong nag-uumapaw sa prinsipyo at kaisipan. May nangyari nga ba sa mga pag-aalsang iyon? Sa mga malat na sigaw ng pakikipaglaban? Maaaring wala. Maaari ring hindi na namin nasulyapan ang paglaya sa tanikala ng eskuwelahang humulma ng galit at paglaban. Sa mababaw na tingin ay sasabihin ng ilan na malaya na nga ang lipunang ibininhi ng kolonisasyon. Ngunit tunay na ba tayong malaya? Tuluyan na bang nasiil ang mga pananamantala ng mga dayo at lokal na kapangyarihan na tumutunaw sa sariling interes at kalayaan ng bansa? Marapat lamang na suriing mabuti ang mga katanungang ito. Ito ang aking sariling opinyon at wala sa hinagap ko ang buhayin sa inyong isipan at sumang-ayon sa mga kilos-propaganda ng bayan.

Minabuti kong itago sa tunay na pagkakakilanlan ang ilang tauhan sa akdang ito. Ngunit marami pa rin sa kanila ang inilantad ko sa tunay na pangalan at tuwirang tinukoy sa hubad na kalagayan. Ganunpaman, wala akong balak na ilublob sila sa lusak, lalo na at hindi ko kayang ipaimbulog sila hanggang alapaap. Tumutulay pa rin sa mga ugat ko at alaala ang pagkakaibigan namin noon na marahil ay hindi kayang tunawin ng panahon. Marami pa rin sa kanila ang lubos na nakikipag-ugnayan. Ngunit wala na ang mga lumang tipiko sa usapan. Wala na ang bakas ng mga paglaban na nasa anyo nila noon. Natunaw na ang galit na tinig. Pinawi na rin ng panahon ang mga nalikhang sugat na minsang sumubok sa katatagan ng aming pagkakaibigan. Isa man sa kanila ang walang nais bumalik sa kuwentong iyon at damputin ang pira-pirasong alaala ng kahapon.

Maaaring sabihin ng ilan na isang imposible ang muling mailarawan ang mga nangyari pagkalipas ng mahigit anim na taon. Kaya maaari ring sabihin ng ilan na ang kuwentong ito ay tunay na kasinungalingan. Tunay na likhang isip lamang. Nais kong ipabatid na ang nilalaman ng kuwentong ito ay naisulat ko na noon pa, noong kasalukuyang hinahabi namin ang mga detalye at sangkap upang mabuo ang talaarawan ng aming buhay. Pinamagatan ko iyon na “Abo, sa hibla ng agiw” na ang pamagat ay hinango sa tula ni Manuel Ferrer ng U.P. Diliman at nailathala sa Philippine Collegian noong dekada Otsenta. Minsan ko na itong naipamudmod sa ilang kabilang sa kuwento, ang ilan pa nga sa kanila ay napaluha matapos na mabasa ang sariling karanasan, na lubhang ikinasiya ko naman sapagkat nagpapatunay lamang na naisalaysay ko sa makatotohanang paraan ang kanilang damdamin at hindi naitago ang mga lihim na halos hindi naibunyag sa marami. May mga pagtataka kung bakit ko

naisulat ang mga iyon. Dala lamang marahil na nakaimbak na masusing pagsusuri sa mga

araw na lumilipas.

Ngayon ay isinalin ko ito sa isang pambihirang sanaysay. Na ginamitan ng mga hindi

matarok na termino na lubhang nakapagpabago sa orihinal na anyo ng dating sinulat. Ngunit ang daloy ng kuwento ay nanatiling dalisay at walang bahid ng pagkukunwari at kasinungalingan. Ang mga dating kasama, mga lugar-tagpuan na nabanggit, mga pamosong tauhan, mga organisasyong kinabibilangan na naging sentro ng ilang tipiko ay nakalakip pa rin sa kabila ng pagtatangka kong itago sila sa isang lihim at magkaroon ng pribadong buhay at pangalan. Hindi ko rin nais na itago ang sarili kong karanasan na maaaring makapagpabago sa pagkakakilala ng ilan. Nais kong manatili ang tunay na kasaysayan, maaya man o nasa isang madilim na anyo, dahil walang pagsisisi o buntunan ng sisi sa nakaraan. Kung hindi dahil sa mga nakaraang iyon ay hindi ako magigising at maaahon sa kahibangan.

Katulad ng nasabi ko, hindi ito isang kuwento ng kabayanihan, ng isang radikal na pagkilos, ng dalawang pusong nag-ibigan, lumuha at naghiwalay ng landas. Hindi ito isang kuwentong panggising sa mga natutulog na damdamin ng mga kabataang naghahanap ng kasagutan sa mga katanungan. Hindi ko alam kung sa huli ay may nalutas na suliranin at maituturing na isang maganda at masayang wakas ang mga kabanata. Kung nasagot ba at nabigyan ng linaw ang mga abuhing usapin at ang maraming katanungan? Kung may patutunguhan ba ang kuwento matapos ang limampung kabanata na pinagbuhusan ng isip at panahon? Hindi mahalaga para sa akin ang maaaring sabihin ng mga mambabasang labis humatol. Maging malaya.

Ito ay isa lamang kuwento na nais kong ikuwento.

Isang mapagpalayang pagbati.

Don Bustamante

I just hope to sleep and never awaken. Nothing left in this world could replace what you have taken…    - Sandy Cheney

Kay tagal ka nang nanahan sa aking dibdib

Mula nang huli nating pagkikita noon sa Alabang.

Kahit nakipaglaro ako sa pagsuong sa kalakaran ng buhay

At kay tagal na napahiwalay sa iyong paningin,

Nanatili ako sa dating tagpuan natin… sa alaala.

Hinintay kita sa mga gabing malamlam ang lahat ng gunita

Hinahanap kita sa tuwing nahuhumaling ang puso sa iba

At nabubulag ng mga maaasim na pangakong binabad nila

Sa matamis na pulot-pukyutan upang makalasing at akma

Sa panlasa, ngunit nauumid matapos ang ilang tipak

Ng pagtikhim. Natutulog na basag ang mga unan,

Nagigising ng puyat, kahit lapnos na ang balat sa higaan.

Kay haba ng nilakbay ng panahon ng muli ‘tang pagkikita.

Ako pa rin ang dating ako.

Ikaw pa rin ang dating ikaw.

Dama pa rin ang dating dinadama

At luma pa rin ang ating lumang tagpuan… sa alaala.

Ipinakita ko sa iyo ang landas na maghuhugpong

Sa aking mga pangarap at inakay ka patungo roon

Upang ako’y makasama. Tinuruan kita paano umawit

Ng may himig ng mga anghel sa altar. Tinuruan kita

Paano umibig na may bigkis ng pangako ng bukas.

Ngunit sa pagdadalamhati ng gabi, ang pagsasabing

Ika’y napilitan lang. Tumarak sa puso ang katotohanang

Ika’y hiram lamang.

Muli kong babagtasin ang dating tahanan ng ating gunita,

Kagaya noong dakong una. Nais kong muling balikan

Ang mga alaala noon sa Alabang noong tayo’y

Namumukadkad pa lamang. May mga simpleng kagustuhan,

May pag-ibig na nais makamtan. Walang lason ang ating

Mga kalamnan, kahubdan ng payak na pagsinta.

Tuloy ang pagtulog na basag ang mga unan,

Nagigising ng puyat, kahit lapnos na ang balat sa higaan.

Ilang beses pang pagtanaw sa aking kaluluwa

At paghulagpos ng mga tinig sa iyong bibig

Upang bitiwan ang mga pangakong batid mong kinasabikan kong

Marinig. Ilang paghugot ng mga gunita sa nakaraan

Upang dumaisdis patungo sa hinihintay na umaga:

Baka sakaling magtagpo ang ating mga mata

At magtapos ang mga ngiti sa iisang dalangin,

Iisang hangad, iisang panata. Marahil ay matatanaw

Na ang layuning nais kong paniwalaang dalisay.

Ilan pang paghigop ng mainit na kape at pagdantay

Ng mga braso sa tuwing magkatabi.

Ilan pang mga panakaw na ngiti, ng mga bulong ng labi.

Ilan pang pagpapailanlang na mga dasal sa langit,

Titiisin, kukuyumin sa palad ang mga pasakit na tiniis,

Baka sakaling makalimutang kailangan pang magising

Sa nakaraang sukdulang nais pawiin.

Baka sakali,

May mga pangakong muling maririnig.

Kahit walang umaasa,

Sabik pa ring marinig.

Kahit nakakadalang umasa,

Nanaisin pa ring marinig.

Marso 26, 2008

Bagumbayan Sur,

Naga

City

Naging magkakapatid ang mga patak ng ulan

At mga luhang inanak ng aming mga hinagpis.

Patuloy ang daloy ng maligamgam na pagbuhos

Nagbuhat sa aming mga mata, pagbalik ng mga dasal

Sa langit. Pinagmasdan ko ang mga kalapating

Uhaw na uhaw sa malamig na tubig, habang nagsasalimbayan

Ang mga himig ng pag-ibig na inuusal ng mga labing

Sabik na sabik na marinig ang iyong tinig.

Umaambon

noon

nang ika’y magpaalam.

Umuulan ng mga gabing yaon nang ika’y aming pinaglamayan

Ngunit maaraw ang gunita ng inihatid ka sa himlayan.

Sapagkat ang init ng pagmamahal na namumugad

Sa aming mga pusong iyong iniwan, ay laging magniningas.

Hanggang sa huling pahina ng aming mga kasaysayan.

Pebrero 21, 2008

Magarao, Camarines Sur

Katulad niya rin akong
umani ng mga pangitain
Kung paano bubuksan ang
pinto ng umaga.
Katulad ng paniniguro
niyang maayos ang tarangkahan
Ng dilim kapag lilipas
ang liwanag.

 Taimtim ang mga
panalangin sa lamig ng gabi,
At minsa’y naitatanong sa
pusikit ng dilim:
Paano ba ang mga hakbang
sa umaga kapag
Dumalisdis na ang sinag
sa kalawakan?
Paano ang tamang kumpas
ng mga matang namamagod
Na sa maghapong
pagbabanat ng buto
Kung ang katapusang
nagsisimula nang magparamdam?

 Paikut-ikot sa higaan at
hindi mapakali,
Natatakot sa mabilis na
pagdaiti ng hatinggabi.

Pebrero, 24, 2008

Muli, gising na naman ang gabi.
Hindi patutulugin ang antok na kaluluwa
Na walang magawa kundi makipaglaro
Sa mga napipindot na laruan. Makikipagtitigan
Na naman sa mahikang tagibulag. Dalhin
Ang isip sa ibayong lupain upang doon
Pansamantalang tumalampak at iwasan
Ang tagistis na laging kapiling sa madilim
Na silid na ito.

Nakakasawa na ang ganitong pag-iisa.
Bagama’t mapagmahal ako sa katahimikan,
Ngunit hindi ang nakangingilong pitik
Ng orasang tinatakot ang aking mga sandali.
Bilangin ang pagluwas-suba ng mga alaalang
Tila kapeng nagpapatapang sa mabigat
Na talukap ng mata.

Mabuti pang magkape muli.
Damihan na lamang ang asukal upang maalalang
May matamis na bagay pa rin dito sa mundo.
Maging ang dilang natatakot tumikhim
Ng masarap na putahe, nakikipagsabwatan
Na sa tukil ng utak, nagsusumiksik ang takot.
Patuloy ang pagdidikta sa talipyang pag-iisip
Na hindi naman masagot ang mga sariling katanungan.

Magsisilbing talabing ang kumot ng pag-iisa,
Itatago ang sarili sa liwanag. Nanaisin pang
Manahimik sa dilim at ariing himlayan
Ang higaang sinasalikop ng mga sagimsim.
Ang unan ay tila isinumpa sa gitna ng dilim.
Nababasag ang mga panaginip na pilit
Hinuhulma sa utak, ngunit maging
Mga pangitain ay tila inagaw na ng karimlan.
Tuloy ang galugad sa pinakapusod ng aking
Imahinasyon at tunawin ang mga alaalang
Unti-unti nang naagnas sa malimit na giik
Sa hangganan ng katinuan.

Tuloy ang pag-iyak ng gabi.
Nanaghoy ang apat na sulok ng kuwarto.
Ang karpetadong sahig ay tila lumalapot
At umikid sa mga paa kong nababagot
Na sa paglalakbay na hindi pa matunton
Ang daang paroroonan. Doon kaya sa kawalan
Makikita ang mga kaganapan? Doon kaya
Sa panig na iyon at sundan ang liwanag
Na nililipad ng hangin patungo sa kawalan?

Nang buksan ko ang lata ng sardinas,
Ang nakita ko ay mga pugot na ulo ng
Mga manggagawang nalulunod sa sariling dugo.
Hindi ito isang malikmata lamang,
Ito ang teleserye ng mga totoong tao.
Katulad sa bahay ni Big Brother,
Nakakulong ang mga manggagawa sa
Kinakalawang na lata ng sardinas.

Ang pagkahumaling ng isang kapitalista
Sa sariling pagpapaunlad ay nakakawing
Ang mga inihahaing alituntunin na
Sumisikil sa karapatan ng mga manggagawa.
Ano nga ba naman ang silbi ng mga reklamo
Sa naghihirap ng lipunan?
Itinuturing na isang walang katapusang
Utang na loob ang magkaroon ng trabaho
Kahit pa sa walang kuwentang pabrika.

Sa loob ng pabrika, hindi ang mga hiyaw
Ng pinupugutang isda ang maririnig,
Kundi ang mga hinaing ng mga manggagawang
Nilamon at yumakap sapilitan sa sistemang
Hindi makatarungan.
Lumulutang sa malapot na dugo
Ang mga pangarap na ikinukulong
Sa ibinibentang de lata.

At ito ang reyalidad ng ating lipunan;
Aliw na aliw ang lahat sa mala diktador
Na patakaran ni Big Brother na sumasalamin
Sa isang kapitalistang may matalim na
Patakarang pinaiiral at sumusugat sa mga
Karapatan ng isang manggagawa.
May napapalayas sa pabrika
Katulad ng pagpapalayas ni kuya
May nananatili, sabi nga, matira ang matibay
May nagtitiis, iyong matatapang ang sikmura.